Kanun
No. 2914 Kabul Tarihi: 11.10.1983
2914
SAYILI YÜKSEKÖĞRETİM PERSONEL KANUNU
Amaç
Madde
1 - Bu Kanunun amacı,
4.11.1981 tarih ve 2547 sayılı Yükseköğretim Kanununda yer alan
öğretim elemanları tanımına giren personeli sınıflandırmak, aylıklarını
ve ek göstergelerini düzenlemek derece yükseltilmesi ve kademe
ilerlemesinin şekil ve şartları ile, sosyal haklardan yararlanma,
ek ders ücreti, üniversite idari görev ve geliştirme ödeneklerinin
miktarlarının tespit etmek, emekli ve yabancı öğretim elemanlarının
sözleşmeli olarak çalıştırılma usul ve esaslarını belirlemektir.
Kapsam
Madde
2 - Bu Kanun 4.11.1981
tarih ve 2547 sayılı Yükseköğretim Kanununa tabi üniversite öğretim
elemanlarının aylık, ödenek ve sair özlük haklarını kapsar.
Öğretim
elemanlarının sınıflandırılması
Madde
3 - Bu Kanuna tabi öğretim
elemanlarının sınıfları ile başlangıç dereceleri aşağıda gösterilmiştir.
Bu sınıf, profesörler,
doçentler ve yardımcı doçentlerden oluşur.
- Profesörler, profesör kadrosuna
atandıkları tarihi izleyen aybaşından itibaren birinci derecenin,
- Doçentler, doçent kadrosuna
atandıkları tarihi izleyen aybaşından itibaren üçüncü derecenin,
- Yardımcı doçentler, yardımcı
doçent kadrosuna atandıkları tarihi izleyen aybaşından itibaren
beşinci derecenin,
İlk kademe aylığını
alırlar.
Yukarıdaki (a),
(b) ve ( c ) bentlerine göre üst dereceye atananlar, bu dereceleri
kazanılmış hak olarak aldıktan sonra geçirecekleri her yıl için
bir kademe ilerlemesinden yararlanırlar.
- Öğretim görevlileri ve okutmanlar
sınıfı:
-
Bu sınıf,
öğretim görevlileri ile okutmanlardan oluşur.
-
öğretim
yardımcıları sınıfı:
Bu sınıf, araştırma
görevlileri ile uzman, çevirici ve eğitim-öğretim planlamacılarından
oluşur.
Öğretim görevlileri,
okutmanlar ve öğretim yardımcılarının giriş dereceleri (657 sayılı
Devlet Memurları Kanununun değişik 36 ncı maddesinin “Ortak Hükümler”I
ile getirilen kademe ilerlemesi ve derece yükselmesine ilişkin
hükümleri hariç) Devlet memurları Kanunu hükümleri uyarınca öğrenim
niteliğine ve süresine göre tespit edilecek kazanılmış hak aylık
derece ve kademelerine iki derece eklenmek suretiyle belirlenir.
Öğretim
elemanlarının görev aylıkları
Madde
4 - Öğretim
elemanlarının bu Kanunun 3 üncü maddesine göre tespit edilen görev
aylıkları kazanılmış hak teşkil etmeyip, aylık ödemelerine esas
tutulur ve bu Kanun kapsamından çıkmaları halinde dikkate alınmaz.
Öğretim üyelerinde
3 üncü maddenin (A) bendinde gösterilen kadrolara atandıkları
tarihte kazanılmış hak aylık dereceleri; unvanları için öngörülen
giriş derecelerinin üzerinde olanlar ile bu kadrolara derece yükselmesi
suretiyle ulaşanlar hakkında 657 sayılı Devlet Memurları Kanununun
değişik 161 inci maddesi uygulanır ve kazanılmış hak aylıkları
başlangıç derecelerinin ileri kademelerine gelenlerin aylıkları,
bu kademeler üzerinden ödenir. Bunların başarılı geçen hizmet
süreleri, kazanılmış hak derecelerinde kademe ilerlemesi yapılmak
suretiyle değerlendirilir.
Gösterge
tablosu ve ek göstergeler
Madde
5 - Üniversite öğretim elemanlarının aylıklarının hesaplanmasında,
Devlet memurlarının aylıklarına esas olan gösterge tablosu ve
katsayı dikkate alınır.
“Aylıkların hesanıda
ayrıca, bu kanuna ekli ek gösterge cetvelinde unvan ve derecelere
göre belirlenen ek gösterge rakamları dikkate alınır.
Doktora
veya tıpta uzmanlık öğrenimi, doçent kadrosuna atanma
Madde
6 - Yükseköğrenimini tamamladıktan
sonra, hizmete girmeden önce veya hizmet sırasında yüksek lisans
veya yükseköğrenim üstü uzmanlık öğrenimi görenlere, bir kademe
ilerlemesi; tıpta uzmanlık belgesi alanlara veya doktora yapanlara
ve doçentlik unvanını alarak doçent kadrosuna atananlara bir derece
yükselmesi uygulanır.
Derece yükselmesi
Madde
7 - Öğretim elemanları;
- Yükselebilecekleri derecede
aynı unvanlı boş bir kadronun bulunması,
- Derecesi içinde en az üç
yıl bulunmuş ve bu derecenin üçüncü kademe aylığını bir
yıl fiilen almış olmaları,
- Bu süre içinde olumlu sicil
almış bulunmaları,
Şartıyla bir üst
dereceye yükseltilebilirler.
Madde
8 - Öğretim elemanlarının
kademe ilerlemesi, bulundukları kademede en az bir yıl çalışmış
ve olumlu sicil almış olmalarına ve aynı derecede ilerlenebilecek
bir kademenin bulunmasına bağlıdır.
Kademe ilerlemesi,
ilgililerin hak kazandıkları tarihten geçerli olmak üzere yapılır.
Derece yükseltilmesi
ve kademe ilerlemesinde onay makamı
Madde
9 - Derece yükseltilmesi ve kademe ilerlemesi, üniversite
rektörünün onayı ile yapılır.
Haklardan yararlanma
Madde
10 - Öğretim elemanları,
657 sayılı Devlet Memurları Kanununun 187-213 üncü maddeleri ile
düzenlenen sosyal hak ve yardımlardan faydalanırlar.
Ek
ders ücreti
Madde
11 - 2547 sayılı Yükseköğretim
Kanunun 36 ncı maddesine göre haftalık okutulması mecburi ders
yükü saati dışında, kısmi statüde bulunanlar dahil öğretim elemanlarına,
unvanlarına göre Yükseköğretim Kurulu tarafından belirlenecek
mecburi ve isteğe bağlı dersler ve diğer faaliyetler için bu ders
ve faaliyetlerin haftalık ders programında yer alması ve fiilen
yapılması şartıyla en çok 20 saate kadar ek ders ücreti ödenir.
“Öğretim elemanlarının
teorik derslerle yaptırdıkları uygulama, yönettikleri tez, seminer
ve doktora çalışmalarının ve ara sınavların ne ölçüde ders yükünden
sayılacağı Yükseköğretim Kurulunca belirlenir. Ancak ara sınavlar
için Yükseköğretim Kurulunca öğrenci sayısı gözönünde bulundurulmak
suretiyle tespit edilecek ders yükü beş saati, derslerle diğer
faaliyetler için belirlenecek ders yükü ise bir saati geçemez.
Ders yükü ve ek ders ücretinin hesabında teorik dersler dışındaki
faaliyetler için belirlenen toplam yükün haftalık on saatlik kısmı
dikkate alınır, kalan kısım ise maaş karşılığı sayılır.
Ders veren öğretim
elemanına her ders için ayrı ayrı olmak üzere yarı yıl ve yıl
sonu dönemlerinde her 50 öğrenci için 300 gösterge rakamının Devlet
Memurları Kanununa göre aylıklar için belirlenen katsayı ile çarpımı
sonucu bulunacak tutarda sınav ücreti ödenir. Öğrenci sayısının
hesabında küsurlar tama iblaâğ edilir ve 500 öğrenciden fazlası
dikkate alınmaz. Ara sınavlar ve bütünleme sınavları için sınav
ücreti ödenmez.
Ek ders ücreti,
aşağıdaki göstergelerin Devlet Memurları Kanuna göre aylıklar
için belirlenen katsayı ile çarpımından oluşur.
Ek Ders Ücreti
Unvanı Göstergesi
Profesör 150
Doçent 125
Yardımcı Doçent
100
Öğretim Görevlisi
ve Okutman 80
Yükseköğretim Kurumlarının
kadrolarında olmayıp bu unvanları taşıyanlardan ders saati başına
görevlendirilenlerin sosyal güvenlik kuruluşlarından almakta oldukları
aylıklar bu şekilde görevlendirilenlerin nedeniyle kesilmez
Müfredat programları
uyarınca normal çalışma günlerinde çalışma saatinin bitiminden
ve saat 17.00’den sonra başlayan gece öğretimi ile hafta tatili,
yarı yıl veya yaz tatillerinde yapılan öğretimde yukarıdaki şekilde
hesaplanan ek ders ücretleri % 60 zamlı ödenir. Yaz ve yarı yıl
tatillerinde yapıln öğretim için verilecek ek ders ücretinin hesabında
ders yükü dikkate alınmaz.
Üniversite ödeneği
Madde 12 - 657 sayılı Devlet Memurları Kanununa
tabi en yüksek Devlet memuru aylığının (ek gösterge dahil) memur
aylık katsayısı ile çarpımı sonucu bulucak tutarın;
- Profesörlerden Rektör, Rektör
Yardımcısı, Dekan, Dekan Yardımcısı,
Yüksekokul Müdürü
olan ile Profesörlük kadrosunda üç yılını
tamamlamış bulunanlara
% 155’i,
b) Diğer Profesör
kadrosunda bulunanlara % 140’i,
c) Doçent kadrosunda
bulunanlara % 125’i
d) Yardımcı Doçent
kadrosunda bulunanlara % 110’u,
- Diğer öğretim elemanlarında
1 inci dereceden
aylık alanlara % 95’ I,
2inci dereceden
aylık alanlara % 85’I,
3 üncü dereceden
aylık alanlara % 80’I,
4 ve 5 inci derecelerden
aylık alanlara % 75’I,
Diğer derecelerden
aylık alanlara % 70’I,
Her ay üniversite
ödeneği olarak ödenir.
Bu ödenek damga
vergisi hariç herhangi bir vergiye tabi tutulmaz ve kısmi statüde
görev yapanlara ödenmez.
İdari
görev ödeneği
Madde
13 - Rektörlere, almakta
oldukları aylık tutarıın (ek gösterge dahil) % 50’si; rektör yardımcıları
ve dekanlara % 20’si; dekan yardımcıları, enstitü ve yüksekokul
müdürleri, konservatuvar müdürleri ile bölüm başkanlarına % 15’I;
enstitü, yüksekokul ve konservatuvar müdür yardımcılarına % 10’u
idari görev ödeneği olarak ayrıca ödenir. Birden fazla idari görevi
bulunanlara idari görev ödeneklerinden en yüksek olanı verilir.
Bu Kanuna tabi
olmayan kişiler arasında tayin olunan rektörlere 657 sayılı Devlet
Memurları Kanununa göre birinci derece memur sun kademe aylığı
(en yüksek ek gösterge dahil) ile bunun bir katı tutarında ek
ödemede bulunulur. Bu Kanunun 10. Maddesi hükümleri, bunlar hakkında
da uygulanır. Bunlardan emekli iken atananların emekli aylıklarının
ödenmesine devam olunur, diğerleri genel hükümlere göre T.C. Emekli
Sandığı ile ilgilendirilir.
Geliştirme ödeneği
Madde
14 - Gelişmesinde güçlük
çekilen yükseköğretim kurumlarının yeterli sayıda öğretim elemanı
sağlamayan fakülte, anabilim, anasanat, bilim ve sanat dallarında
görevli öğretim elemanlarına, almakta oldukları aylıklarının (ek
gösterge dahil) % 50’sini, kalkınmada öncelikli yörelerde görevli
öğretim elemanlarına ise almakta oldukları aylık, ek gösterge,
üniversite ödeneği, idari görev ödeneği ve makam tazminatı brüt
tutarının 1 inci derece öncelikli yörelerde % 100’ünü, 2 nci derece
öncelikli yörelerde % 60’ını geçmemek üzere Geliştirme Ödeneği
ödenebilir.
Geliştirme ödeneği
verilecek yükseköğretim kurumlarının fakülte, anabilim, anasanat
ve sanat bilim dalları, bu ödenekten yararlanma süreleri ve oranları
Yükseköğretim Kurulunun Milli Eğitim Bakanlığına teklifi üzerine,
Bakanlar Kurulu kararı ile tespit edilir.
Bu ödenek damga
vergisi hariç herhangi bir vergiye tabi tutulmaz.
Devlet
konservatuvarlarının öğretim elemanları
Madde
15 - Yükseköğretim kurumlarının 657 sayılı Devlet Memurları
Kanununun değişik ek geçici 16 ncı maddesinde unvanları belirtilen
personeli, Yükseköğretim Kurulunun onayı ile sözleşmeli olarak
istihdam edilebilir. Bu elemanların sözleşme esasları, ödenebilecek
ücretin üst sınırları ve sağlanacak sosyal yardımların neler olduğu,
Yükseköğretim Kurulunun önerisi, Maliye Bakanlığının görüşü üzerine
Bakanlar Kurulunca kararlaştırılır.
Yabancı
öğretim elemanlarına ödenecek ücretler
Madde
16 - 2547 sayılı Yükseköğretim Kanununun 34 üncü maddesine
göre sözleşmeli olarak çalıştırılacak yabancı uyruklu öğretim
elemanlarına ödenecek ücret, Bakanlar Kurulunca belirlenecek esaslar
dahilinde Yükseköğretim Kurulunca tespit edilir.
Emekli
öğretim elemanlarının sözleşmeli istihdamı
Madde
17- Üniversiteler, ihtiyaç
duydukları dallarda 5434 sayılı T.C. Emekli Sandığı veya 566 sayılı
Sosyal Sigortalar Kanununa göre 65 yaşını doldurmak suretiyle
emekli olmuş öğretim elemanlarını emekli aylıkları kesilmeksizin
ve yaş kaydı aranmaksızın sözleşme ile çalıştırabilirler. Bu gibilere
ödenecek ücret Bakanlar Kurulunca belirlenecek esaslar dahilinde
Yükseköğretim Kurulu tarafından tespit edilir.
Geçici
görev
Madde
18. Öğretim elemanları
ile tabi oldukları özel kanunlarda mani hüküm bulunmayan diğer
kamu görevlileri, rektörün görüşü veya ilgili kuruluşun muvafakatı
ile yükseköğretim üst kuruluşlarında her seferinde altı ayı geçmemek
üzere geçici olarak görevlendirilebilirler.
Diğer
kurum mensuplarını ilgilendiren hükümler
Madde
19 - Bu Kanun hükümleri, 7163 sayılı Kanunla kurulan
Türkiye ve Orta Doğu Amme İdaresi Enstitüsü kadrosunda çalışan
profesörler, öğretim ve araştırma mütehassısları (doçentler gibi),
öğretim görevlileri, okutmanlar ve asistanlar hakkında da uygulanır.
Bu Enstitüde görevli
asistanlar hakında araştırma görevlisi gibi işlem yapılır.
Bu Kanun hükümleri
gereğince Yükseköğretim Kurulu, 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu
gereğince de Üniversitelerarası Kurul tarafından alınan kararlar
bu Enstitü mensuplarına da aynen uygulanır.
Uygulanacak diğer kanun hükümleri
Madde
20 - Bu Kanunda hüküm
bulunmayan hallerde 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu ile 657 sayılı
Devlet Memurları Kanunu hükümleri uygulanır.
Kaldırılan hükümler
Madde
21. 25.6.1973 tarih ve 1765 sayılı Üniversite Personel
Kanunu ile bu Kanunda değişiklik yapan diğer kanun hükümleri yürürlükten
kaldırılmıştır.
Eğitim Öğretim Ödenegi
Ek
Madde 1- Yükseköğretim
Kurumlarında görevli öğretim elemanlarından fiilen öğretim elemanlığı
görevini yürütenlere, en yüksek Devlet memuru aylığı tutarının
(ek gösterge dahil) onikide biri, her ay aylıklarla birlikte eğitim-öğretim
ödeneği olarak ödenir. Bu ödenek damga vergisi hariç hiç bir vergi
ve kesintiye tabi tutulmaz.
Geçici
Madde 1 - 657 sayılı Devlet
Memurları Kanuna tabi öğretmenlerden 28.3.1983 tarih ve 2809 sayılı
Kanunun 3.maddesi ile aynı Kanun kapsamına alınanlardan Yükseköğretim
Kurumlarında istihdamına ihtiyaç duyulanların bu kanun hükümlerine
göre intibakları 30.6.1984 tarihi itibariyle yapılır.
Geçici
Madde 2 - Öğretim Elemanlarına ve geçici 1 inci madde
kapsamına girenlere bu Kanunun 12 inci maddesi uyarınca ödenecek
Üniversite Ödeneğinin, 1765 sıyıl Üniversite Personel Kanunun
değişik 16 ncı maddesi uyarınca halen ödenmekte olan iş güçlüğü,
iş riski, temininde güçlük zamı ile tamgün ödeneği tutarında az
olması halinde aradaki net fark, üniversite ödeneği bu miktara
ulaşıncaya kadar, hiçbir vergi ve kesintiye tabi tutulmaksızın
ödenir.
Geçici
Madde 3 - Öğretim elemanlarına
bu Kanunun 5 inci maddesine göre verilecek ek göstergeleri, 31.12.1983
tarihinde yararlanmakta oldukları ek göstergelerden düşük olamaz.
Geçici Madde 4 - 1.1.1984
tarihinde yükseköğretim kurumlarında görev yapmakta olanlar ile
bu kurumların kadroları ile ilişkileri devam eden, askerlik görevlerini
yapmakta olan ve bu Kanun kapsamına giren öğretim elemanlarının
intibakları, 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu hükümleri uyarınca
öğretim niteliğine ve süresine göre (657 sayılı Kanunun değişik
36 ncı maddesinin “Ortak Hükümleri” ile getirilen kademe ilerlemesi
ve derece yükselmesi hariç) başlayabilecekleri derece ve kademe
esas alınmak suretiyle bu Kanun ve Devlet Memurları Kanununa göre
rektörlüklerce (Geçici 1 nci madde kapsamına girenler hariç) üç
ay içinde yapılır.
İntibak sonucunda
kazanılmış hak aylık dereceleri kadro derecelerinin üzerinde olanlara,
kazınılmış hak aylıkları esas alınarak ödemede bulunulur.
Geçici
Madde 5 - Geçici 4 üncü
madde hükmü saklı kalmak üzere bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarihten
önce doçent kadrosuna atanmış bulunanların görev aylıkları, bir
üst derecenin aynı kademesine yükseltilir.
Geçici Madde 6 - 6.11.1981
tarihinde Boğaziçi Üniversitesi ile Orta Doğu Teknik Üniversitessinde
657 sayılı Devlet Memurları Kanununun hükümlerine tabi olmadan
çalışan öğretim elemanları dışında kalan personelden 657 sayılı
Kanuna göre intibaklarının yapılmasını istemeyerek, 1.1.1984 tarihinden
itibaren 30 gün içinde müracaat edenlere, kıdem tazminatları ödenir
ve kurumları ile ilişkileri kesilir.
Bunlara ödenecek
kıdem tazminatı, görevden ayrıldıkları tarihteki kazanılmış hakları
dikkate alınarak hesaplanır. Ancak, bu şekilde hesaplanacak kıdem
tazminatının miktarı 30.9.1982 tarihinde hak kazanabilecekleri
kıdem tazminatından fazla olamaz.
2547 sayılı Yükseköğretim
Kanununun yürürlüğe girdiği 6.11.1981 tarihi ile bu Kanunun yürürlüğe
girdiği tarih arasında görevden ayrılanlar hakkında da görevden
ayrıldıkları tarih dikkate alınarak yukarıdaki hükümler uygulanır.
30.9.1982 tarihinden
sonra görevden ayrılanların bu tarih ile görevden ayrıldıkları
tarih arasında geçen hizmetleri, primlerinin ödenmesi kaydıyla
506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanununa tabi olarak geçmiş sayılır.
Geçici Madde 7 - 4.11.1981
tarih ve 2547 sayılı Yükseköğretim Kanununun 24.9.1982 tarih ve
2708 sayılı Kanun ile değişik geçici 23 üncü maddesinde belirtilen
ve sözleşmeli olarak çalıştırılan öğretim elemanları ile idari
personel 30.9.1984 tarihine kadar sahip oldukları statü içinde
çalıştırılırlar. Bu tarihten sonra genel hükümlere tabi olurlar.
Geçici Madde 8 - İlgili
kanunda gerekli değişiklik yapılıncaya kadar Yükseköğretim Kurulu
üyeleri ile Yükseköğretim Denetleme Kurulu üyeleri, 657 sayılı
Devlet Memurları Kanununun 187-213 üncü maddeleri ile düzenlenen
sosyal haklardan yararlanırlar.
Ancak, bu üyelerden
T.C. Emekli Sandığı ile Sosyal Sigortalar Kurumundan emekli olanlar
bu kuruluşlarca aynı sosyal haklardan ayrıca yararlandırılmazlar.
T.C. Emekli Sandığı
iştirakçisi olan Yükseköğretim Kurulu Başkanı, Yükseköğretim Yürütme
Kurulu Üyeleri ile Yükseköğretim Denetleme Kurulu Üyelerinin emekli
keseneklerinin hesabında aşağıdaki ek göstergeler esas alınır.
Emekli iken Yükseköğretim Yürütme Kurulu veya Yükseköğretim Denetleme
Kurulu Üyeliklerine getirilenlerin emekli aylıklarının ödenmesinde
de aynı göstergeler esas alınır.
|
UNVANI |
15/7/1993’den
itibaren
Uygulanacak
Ek Göstergeler |
1/1/1994’den
İtibaren
Uygulanacak
Ek Göstergeler |
1/1/1995’den
itibaren
Uygulanacak
Ek Göstergeler |
| Yükseköğretim
Kurulu Başkanı |
6100 |
7000 |
8000 |
|
Yükseköğretim
Kurulu üyeleri |
5800 |
6600 |
7600
|
|
Yükseköğretim
Denetleme Kurulu Üyeleri |
5800 |
6600 |
7600 |
Geçici Madde 9 - 2547
sayılı Yükseköğretim Kanununun yürürlüğe girmesinden önce Profesörlük
unvanını almış olup da 78 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile
ihdas edilen profesörlük kadrolarına atanamamış olanlar, bu Kanunun
5 inci maddesinde profesör kadrosunda bulunanlar için öngörülen
ek göstergeler ile 241 sayılı Kanun Hükmünde Kararname’nin değişik
39 uncu maddesine göre profesör kadrosunda 3 yılı tamamlamış olanlar
için öngörülen makam tazminatından profösör kadrosuna şartı aranmaksızın
yararlandırılar.
Geçici Madde 10 - 2914
sayılı Yükseköğretim Personel Kanununun bu Kanun Hükmünde Kararnamenin
17 nci maddesi ile değişik 11 inci maddesindeki ek ders ücreti
göstergeleri 1.7.1989-31.12.1989 döneminde profesörler için 90,
doçentler için 75, yardımcı doçentler için 60, öğretim görevlileri
ve okutmanlar için 50 olarak uygulanır, aynı maddenin son fıkrasındaki
% 60 zam ise aynı dönem için uygulanmaz.
EKGÖSTERGE
CETVELİ
1.1.1995’den İtibaren
Uygulanacak
Unvanı
Derece Ek Göst.
- Profesörlerden Rektör, Rektör
Yardımcısı,
Dekan, Dekan Yardımcısı,
Yüksekokul Müdürü
olanlar ile Profesörlük
Kadrosunda dört yılını
tamamlamış bulunanlar
1 6400
b) Profesörler
1 5300
c) Doçentler 1-3
4800
d) Yardımcı Doçentler
3-5 3600
Öğretim Görevlisi,
Okutmanlar,
Diğer Öğretim Yardımcıları
3600
Yürürlük
Madde
22. Bu Kanunun;
- Geçici 7 inci maddesi hükümleri;
30.9.1983 tarihinden geçerli olmak üzere yayımı tarihinde,
- Geçici 8 inci maddesi ile
atıfta bulunulan 657 sayılı Devlet Memurları Kanununun 208-210
uncu maddelerine ilişkin hükümleri yayımı tarihinde,
- Diğer hükümleri 1.1.1984
tarihinde, yürürlüğe girer.
Yürütme
Madde
23. Bu Kanun hükümlerini Bakanlar Kurulu yürütür.